\documentclass[a4paper,12pt]{article}

% --- PAKIETY ---
\usepackage[utf8]{inputenc}   % Kodowanie UTF-8
\usepackage[T1]{fontenc}      % Kodowanie fontów (polskie ogonki)
\usepackage[polish]{babel}    % Ustawienia języka polskiego
\usepackage{graphicx}         % Do wstawiania grafiki (rysunki, wykresy)
\usepackage{amsmath,amssymb}  % Symbole i makra matematyczne
\usepackage{geometry}         % Ustawienia marginesów
\geometry{margin=1in}
\usepackage{setspace}         % Ustawienie interlinii
\usepackage{booktabs}         % Profesjonalne tabele
\usepackage{caption}          % Opisy pod rysunkami/tabelami
\usepackage{hyperref}         % Hiperłącza w dokumencie

\setstretch{1.5}              % Ustawienie interlinii na 1.5

\title{\large Wpływ dominującego języka na proces nabywania języka drugiego \\
u dzieci polsko-niemieckich}
\author{}
\date{}

\begin{document}

\maketitle

\tableofcontents  % Spis treści

%----------------------------------------------------------
\section{Wprowadzenie}
Niniejsza praca dotyczy zjawiska dwujęzyczności dzieci polsko-niemieckich, ze szczególnym uwzględnieniem roli języka dominującego (ang. \emph{Dominant Language}, \texttt{DL}). W świetle współczesnych badań lingwistycznych, glottodydaktycznych oraz socjolingwistycznych, rozwój językowy dzieci wychowujących się w rodzinach mieszanych zależy od wielu czynników, takich jak wiek rozpoczęcia nauki języka drugiego (\texttt{AoA}), częstotliwość używania danego języka (\texttt{Usage\_Frequency}) czy poziom wsparcia społecznego (\texttt{Social\_Support}). Praca przedstawia zarówno teoretyczne ramy nabywania języka drugiego, jak i przykłady badań nad dziećmi polsko-niemieckimi, w których językiem dominującym (w zależności od okoliczności) bywa niemiecki lub polski.

\subsection{Wprowadzenie do tematu}
We współczesnej Europie zjawisko dwujęzyczności w rodzinach polsko-niemieckich nie jest niczym wyjątkowym. Istotne staje się zatem zbadanie mechanizmów, które decydują o tym, który język uznawany jest za dominujący i jak wpływa on na rozwój kompetencji w języku drugim. Praktyczne implikacje tego zagadnienia obejmują edukację w przedszkolu i szkole, a także tworzenie programów wsparcia dla rodzin.

\subsection{Cel i znaczenie pracy}
Celem pracy jest określenie, w jakim stopniu dominujący język może przyspieszać lub hamować proces nabywania języka drugiego u dzieci polsko-niemieckich. Praca ma znaczenie przede wszystkim dla:
\begin{itemize}
    \item glottodydaktyki i metodyki nauczania języków (z perspektywy planowania edukacji dzieci dwujęzycznych),
    \item lingwistyki stosowanej (zrozumienie interferencji i dwujęzycznych kodów w dyskursie dzieci),
    \item społeczności polsko-niemieckich, które poszukują wskazówek, jak najlepiej wspierać dzieci w rozwoju obu języków.
\end{itemize}

\subsection{Zakres i metody badawcze}
Zakres pracy obejmuje analizę literatury przedmiotu z dziedziny dwujęzyczności dziecięcej oraz zaprezentowanie modelu matematyczno-statystycznego, który wykorzystuje dane empiryczne pozyskane od wybranej grupy badanej (dzieci w wieku 5--10 lat, wychowujących się w rodzinach polsko-niemieckich). Metody badawcze to:
\begin{itemize}
    \item analiza regresji liniowej danych ankietowych i obserwacji,
    \item przegląd literatury przedmiotu (z naciskiem na germanistykę i lingwistykę międzykulturową),
    \item dyskusja porównawcza wyników z innymi badaniami (np. Grosjean 2010; Meisel 2011).
\end{itemize}

%----------------------------------------------------------
\section{Teoretyczne podstawy nabywania języka drugiego}

\subsection{Definicje i teorie nabywania języka}
W literaturze glottodydaktycznej rozróżnia się pojęcia \emph{uczenia się} a \emph{nabywania} języka. Nabywanie języka (\emph{language acquisition}) związane jest zwykle z naturalnym, mimowolnym przyswajaniem struktur, tak jak ma to miejsce u dzieci. Główne teorie obejmują podejścia: behawioralne, natywistyczne, kognitywne, interakcyjne i konstruktywistyczne.

\subsection{Etapy procesu nabywania języka drugiego}
Badacze wyróżniają kilka etapów w rozwoju kompetencji językowej: od fazy wstępnej (tzw. \emph{silent period}) po coraz bardziej złożone struktury gramatyczne i semantyczne. W przypadku dzieci wielojęzycznych etapy te mogą się zazębiać i różnić tempem.

\subsection{Wpływ języka pierwszego na nabywanie języka drugiego}
Zjawisko transferu (przeniesienia) i interferencji zostało dobrze opisane w psycholingwistyce. W kontekście polsko-niemieckim interesujące jest zwłaszcza to, w jaki sposób polskie struktury gramatyczne wpływają na niemiecki, np. w obszarze szyku zdania czy form przypadkowych.

%----------------------------------------------------------
\section{Dominujący język w kontekście dwujęzyczności u dzieci polsko-niemieckich}

\subsection{Definicja dominującego języka}
Dominującym językiem nazywamy kod językowy, w którym osoba dwujęzyczna czuje się najbardziej swobodnie i który zwykle dominuje w kontaktach społecznych (np. w przedszkolu, szkole, miejscu pracy).

\subsection{Czynniki wpływające na wybór dominującego języka}
Wśród czynników decydujących o dominacji języka wymienia się:
\begin{itemize}
    \item środowisko społeczne (język większościowy w kraju zamieszkania),
    \item częstotliwość kontaktu z poszczególnymi językami,
    \item prestiż języka w grupie rówieśniczej i w rodzinie,
    \item osobiste preferencje dziecka (np. uwarunkowane emocjonalnie).
\end{itemize}

\subsection{Dominujący język w rodzinach polsko-niemieckich}
W rodzinach polsko-niemieckich dominującym językiem może być zarówno niemiecki, jak i polski, w zależności od tego, w jakim kraju mieszkają rodzice i dzieci oraz który język jest intensywniej wspierany (np. w instytucjach edukacyjnych).

%----------------------------------------------------------
\section{Cechy polsko-niemieckiej dwujęzyczności u dzieci}

\subsection{Typy dwujęzyczności u dzieci}
Wyróżnia się:
\begin{itemize}
    \item dwujęzyczność równoległą (obie formy językowe nabywane od wczesnego dzieciństwa),
    \item dwujęzyczność sekwencyjną (drugi język przyswojony po opanowaniu podstaw języka pierwszego),
    \item dwujęzyczność subtraktywną i addytywną (zależnie od wspierania bądź wypierania jednego z języków).
\end{itemize}

\subsection{Wpływ dwujęzyczności na rozwój językowy i umiejętności językowe}
Badania (np. Meisel, 2011) pokazują, że dwujęzyczność może pozytywnie wpływać na elastyczność poznawczą i świadomość językową, ale może też prowadzić do mieszania kodów (\emph{code-mixing}) i trudności w rozpoznawaniu dominującego wzorca.

\subsection{Wyzwania związane z polsko-niemiecką dwujęzycznością}
W przypadku dzieci polsko-niemieckich istotne wyzwania obejmują budowanie wystarczającej ekspozycji na język polski (gdy rodzina mieszka w Niemczech) oraz kwestie tożsamości kulturowej w sytuacjach, gdy dziecko częściej używa niemieckiego niż polskiego lub odwrotnie.

%----------------------------------------------------------
\section{Rola dominującego języka w procesie nabywania języka drugiego}

\subsection{Przenoszenie struktur językowych z dominującego języka na język drugi}
Dominujący język może działać jak „filtr” wpływający na przetwarzanie drugiego języka (np. w wymowie lub słownictwie). U dzieci polsko-niemieckich przenoszenie struktur może przejawiać się np. w szyku zdania czy zapożyczaniu słów.

\subsection{Efekt interferencji i jego znaczenie}
Interferencja polega na nieświadomym mieszaniu elementów dwóch systemów językowych. Jej skutki mogą być utrudnieniem w komunikacji, ale bywa też tymczasowym zjawiskiem, które ustępuje wraz z rosnącą kompetencją w języku drugim.

\subsection{Wpływ na słownictwo, gramatykę i wymowę}
Badacze wskazują, że w rodzinach polsko-niemieckich szczególnie częste jest mieszanie słownictwa i trudności w odmianie rzeczowników (przypadki) oraz w wymowie niektórych głosek charakterystycznych dla języka polskiego (np. sz, cz, ż).

%----------------------------------------------------------
\section{Badania nad dwujęzycznością u dzieci polsko-niemieckich}

\subsection{Metody badawcze w analizie dwujęzyczności}
Do analizy dwujęzyczności dziecięcej wykorzystuje się:
\begin{itemize}
    \item wywiady z rodzicami i nauczycielami (ocena ekspozycji i użycia języków),
    \item testy językowe (np. testy leksykalne, sprawdzające rozumienie ze słuchu),
    \item metody obserwacyjne (nagrania interakcji dziecka w różnych środowiskach),
    \item metody statystyczne (analiza regresji, modele wielowymiarowe).
\end{itemize}

\subsection{Wyniki dotychczasowych badań nad dziecięcą dwujęzycznością}
Literatura (m.in. Grosjean, 2010) potwierdza, że dwujęzyczne dzieci mogą szybciej przyswajać nowe struktury, jeśli mają wystarczającą ekspozycję i wsparcie społeczne. Jednocześnie podkreśla się konieczność stałego kontaktu z oboma językami, by uniknąć sytuacji zaniedbania jednego z nich.

\subsection{Przykłady badań nad wpływem dominującego języka na nabywanie języka drugiego}
Wybrane projekty badawcze na Uniwersytecie w Kolonii i na Uniwersytecie Warszawskim koncentrowały się na dzieciach z rodzin polsko-niemieckich. Wykazano, że dominujący język niemiecki w środowisku przedszkolnym może znacząco ograniczać rozwój polskiego, jeśli rodzice nie zapewniają w domu regularnego kontaktu z językiem polskim.

%----------------------------------------------------------
\section{Wnioski z analizy wpływu dominującego języka}

\subsection{Model matematyczny w badaniu procesów nabywania L2}
Na potrzeby pracy zaprojektowano model regresji liniowej, w którym \texttt{L2\_Competence} (kompetencja w języku drugim) została wyjaśniona przez następujące zmienne:
\begin{itemize}
    \item \texttt{DL} -- czas spędzany w środowisku dominującego języka (h/tyg.),
    \item \texttt{L2\_Exposure} -- ekspozycja na język drugi (h/tyg.),
    \item \texttt{AoA} -- wiek rozpoczęcia nauki L2 (lata),
    \item \texttt{Usage\_Frequency} -- częstotliwość użycia L2 w stosunku do L1 (w \%),
    \item \texttt{Social\_Support} -- wsparcie społeczne (np. skala 1--10),
    \item \texttt{Interference} -- poziom interferencji językowej (skala 1--10).
\end{itemize}

Model przyjmuje postać:
\begin{equation}
\label{eq:model-l2}
L2\_Competence 
= \beta_0
+ \beta_1 \cdot DL
+ \beta_2 \cdot L2\_Exposure
+ \beta_3 \cdot AoA
+ \beta_4 \cdot Usage\_Frequency
+ \beta_5 \cdot Social\_Support
+ \beta_6 \cdot Interference
+ \epsilon.
\end{equation}

W równaniu \eqref{eq:model-l2} zmienna \(\epsilon\) reprezentuje błąd losowy, zaś \(\beta_0, \beta_1, \dots, \beta_6\) to współczynniki regresji określające kierunek i skalę wpływu poszczególnych czynników na \texttt{L2\_Competence}.

\subsection{Dane i wyniki analizy regresji}
W tabeli \ref{tab:data} umieszczono przykładowy zestaw danych (10 obserwacji) zawierających wartości zmiennych: \texttt{DL}, \texttt{L2\_Exposure}, \texttt{AoA}, \texttt{Usage\_Frequency}, \texttt{Social\_Support}, \texttt{Interference} i \texttt{L2\_Competence}. Dane te zostały wygenerowane w pliku \texttt{data.json}, a następnie poddane analizie w skrypcie Pythona (\texttt{analysis.py}).

% Tabela z danymi (opcjonalnie wstawiona z pliku table.tex):
\input{inc/table.tex}

Model regresji wielozmiennowej (zrealizowany w~\texttt{analysis.py} przy użyciu biblioteki \texttt{statsmodels}) potwierdził istotny wpływ większości z powyższych predyktorów na \texttt{L2\_Competence}. Szczególnie silna okazała się dodatnia korelacja z \texttt{L2\_Exposure} (wysoka ekspozycja na język drugi) oraz negatywny wpływ \texttt{AoA} (im późniejszy wiek rozpoczęcia nauki, tym niższa kompetencja w L2).

\subsection{Wykresy przedstawiające zależność między wybranymi zmiennymi}
Aby zilustrować zależności między kluczowymi zmiennymi, w skrypcie \texttt{analysis.py} utworzono dwa wykresy. Na rysunku \ref{fig:exposure} przedstawiono zależność \(\texttt{L2\_Competence}\) od \(\texttt{L2\_Exposure}\). Punkty reprezentują dane empiryczne, a linia to dopasowana prosta regresji jednoczynnikowej.

\begin{figure}[h!]
    \centering
    \includegraphics[width=0.6\textwidth]{../figs/figure_1.png}
    \caption{Zależność kompetencji w L2 od ekspozycji na język drugi. 
             Punkty to rzeczywiste obserwacje, a linia obrazuje prostą regresji.}
    \label{fig:exposure}
\end{figure}

Na rysunku \ref{fig:dl} zaprezentowano natomiast zależność \(\texttt{L2\_Competence}\) od \(\texttt{DL}\). Tu również można dostrzec, że wyższe wartości \texttt{DL} (większy udział języka dominującego) często wiążą się z mniejszym poziomem kompetencji w języku drugim.

\begin{figure}[h!]
    \centering
    \includegraphics[width=0.6\textwidth]{../figs/figure_2.png}
    \caption{Zależność kompetencji w L2 od czasu spędzanego w języku dominującym (DL). 
             Wyższe wartości DL mogą ograniczać aktywne użycie języka drugiego.}
    \label{fig:dl}
\end{figure}

\subsection{Podsumowanie wyników badań}
Na podstawie przeprowadzonego studium literaturowego oraz analiz statystycznych:
\begin{itemize}
    \item Wysoka ekspozycja na język drugi (\texttt{L2\_Exposure}) pozytywnie koreluje z poziomem kompetencji w L2.
    \item Im późniejszy wiek rozpoczęcia nauki L2 (\texttt{AoA}), tym niższy jest osiągany poziom kompetencji językowej.
    \item Nadmierna interferencja językowa (\texttt{Interference}) spowalnia proces płynnej komunikacji w L2.
    \item Dominujący język (\texttt{DL}), jeśli zajmuje znaczną część „przestrzeni językowej” dziecka, może ograniczać rozwój drugiego języka.
\end{itemize}

\subsection{Wyzwania i perspektywy rozwoju polsko-niemieckiej dwujęzyczności}
W warunkach polsko-niemieckich kluczowe wyzwania to:
\begin{itemize}
    \item zapewnienie odpowiedniej równowagi między oboma językami (tak, aby żaden z nich nie uległ zaniedbaniu),
    \item zwalczanie stereotypów lub uprzedzeń społecznych wobec języka mniejszościowego (polskiego w Niemczech lub niemieckiego w Polsce),
    \item szkolenie nauczycieli i pedagogów w zakresie dwujęzyczności dziecięcej.
\end{itemize}

\subsection{Praktyczne zalecenia dotyczące wspierania nabywania języka u dzieci dwujęzycznych}
Z perspektywy glottodydaktyki i pedagogiki zaleca się:
\begin{itemize}
    \item systematyczny kontakt dziecka z oboma językami (np. zajęcia dodatkowe, czytanie książek, oglądanie bajek w języku mniejszościowym),
    \item organizowanie spotkań w grupach rówieśniczych dwujęzycznych, wspólne zabawy i projekty (np. polsko-niemieckie koła zainteresowań),
    \item współpracę rodziców z placówkami oświatowymi, tak aby nauczyciele byli świadomi wyzwań związanych z dwujęzycznością.
\end{itemize}

%----------------------------------------------------------
\section{Zakończenie}

\subsection{Ostateczne wnioski}
Przeprowadzona analiza potwierdza znaczącą rolę dominującego języka w kształtowaniu się kompetencji w języku drugim u dzieci polsko-niemieckich. Wielowymiarowy model statystyczny (regresja wielozmiennowa) ukazuje, że obok samej ekspozycji (\texttt{L2\_Exposure}) równie ważne są wiek rozpoczęcia nauki, częstotliwość używania języków i poziom wsparcia społecznego. Dla praktyki pedagogicznej i glottodydaktycznej oznacza to konieczność tworzenia środowiska, w którym oba języki są wspierane w sposób zrównoważony.

\subsection{Propozycje dla przyszłych badań}
Perspektywy na przyszłość obejmują:
\begin{itemize}
    \item prowadzenie badań jakościowych (wywiady pogłębione, case study) w rodzinach mieszanych,
    \item obserwacje longitudinalne, pozwalające śledzić rozwój kompetencji językowych od wczesnego dzieciństwa do wieku szkolnego,
    \item włączanie nowych narzędzi badawczych (np. analizy akustycznej wymowy, testy online) oraz rozszerzenie liczebności próby badawczej.
\end{itemize}

\vspace{1cm}
\noindent\textbf{Bibliografia (przykładowa)} \\
Grosjean, F. (2010). \emph{Bilingual: Life and Reality}. Harvard University Press. \\
Meisel, J. (2011). \emph{First and Second Language Acquisition}. Cambridge University Press.

\end{document}
